ASML AI-monopolie|exportverbod of doorbraak?

Het monopolie dat alles aandrijft

ASML steeg meer dan honderd procent in één jaar — maar de vraag die beleggers nu verdeelt, is of die stijging structureel gerechtvaardigd is of of de koers al ver vooruit loopt op de realiteit.

Het antwoord begint bij een eigenschap die ASML onderscheidt van vrijwel elk ander technologiebedrijf ter wereld: het monopolie op EUV-lithografiemachines. Zonder deze machines bestaat er geen productielijn voor geavanceerde chips. TSMC, Samsung en Intel bouwen hun complete fabrieken in rond systemen die uitsluitend van ASML komen. Dat schept geen gewone marktpositie — het schept een structurele afhankelijkheid die concurrenten decennialang niet kunnen doorbreken.

De opkomst van kunstmatige intelligentie heeft die afhankelijkheid versneld. Grote AI-modellen vereisen enorme rekenkracht, en Microsoft, Amazon, Meta en Alphabet investeren samen dit jaar 725 miljard dollar in AI-infrastructuur. Al die datacenters draaien op chips die alleen via ASML's machines gemaakt kunnen worden. De vraag stijgt, de orders groeien, en ASML verhoogde zijn jaarprognose naar 36 tot 40 miljard euro omzet.

In het eerste kwartaal van 2026 boekte het bedrijf al 8,8 miljard euro omzet en 2,8 miljard euro nettowinst. Wie een jaar geleden voor duizend euro aandelen kocht, heeft nu meer dan tweeduizend euro. Dat is geen toevallige rally — het is de markt die een monopolist herprijs op het moment dat zijn markt exponentieel groeit.

Maar een monopolie beschermt niet tegen alles. En precies daar begint de spanning die het aandeel op 15 mei vier procent deed verliezen.

China: één derde van de omzet, onzeker beleid

Bijna een derde van ASML's omzet komt uit China. Dat gegeven is niet nieuw, maar de geopolitieke context errond verandert snel — en de markt onderschat systematisch hoe complex die verandering is.

Trump reisde naar China met een delegatie van technologie-CEO's, en beleggers verwachtten aankondigingen over versoepeling van AI-chipexport. Die aankondigingen kwamen niet. De AEX daalde 1,5 procent, ASML verloor ruim vier procent. De reactie was hevig voor een dag waarop er formeel niets veranderd was.

Dat zegt iets over hoe sterk de koers inmiddels gebouwd is op optimistische verwachtingen. Wanneer goed nieuws uitblijft, is de markt kennelijk niet neutraal — ze reageert alsof slecht nieuws is bevestigd.

Tegelijkertijd verzet de Nederlandse overheid zich actief tegen een voorgestelde Amerikaanse wet die bondgenoten zou verplichten de Amerikaanse exportregels richting China volledig te volgen. Minister Sjoerdsma waarschuwde expliciet dat de regels zelfs onderhoud en ondersteuning van eerder verkochte machines kunnen raken. Dat is het detail dat de meeste beleggers over het hoofd zien: het gaat niet alleen om nieuwe verkopen, maar ook om de serviceomzet op installaties die al in China staan.

ASML ontvangt aanzienlijke inkomsten uit serviceactiviteiten nadat een machine eenmaal in gebruik is genomen. Als die stroom wordt geblokkeerd, raakt dat een terugkerende inkomstenbron die doorgaans als stabiel wordt beschouwd. De exportpolitiek is dus niet alleen een groeivraagstuk — het is een risico voor de bestaande omzetbasis.

Hier convergeren drie krachten op één aandeel: de AI-vraag die opwaarts trekt, het exportbeleid dat onzekerheid injecteert, en de diplomatieke uitkomst van de China-top die beide factoren tijdelijk op scherp zette.

De rente die niemand bespreekt

Er is een derde factor die op 15 mei meespeelde en die in de chipdiscussies vrijwel ongenoemd bleef: de stijgende langetermijnrente.

De Nederlandse tienjaarsrente liep op van 2,70 naar 3,21 procent. De Amerikaanse dertigjaarsrente noteert boven de vijf procent. Voor een groeiaandeel als ASML is dat geen achtergrondgeluid — het is een directe aanslag op de waardering.

ASML wordt gewaardeerd op toekomstige winsten die ver in de tijd liggen. Hoe hoger de discontovoet, hoe minder die toekomstige winsten in het heden waard zijn. Elke stijging van de rente drukt de huidige reële waarde van het aandeel naar beneden, los van of de onderliggende business beter of slechter presteert. Bij een hoge koers-winstverhouding is dat effect niet marginaal — het is substantieel.

Dit is het punt dat de meeste beleggers missen in de discussie over ASML: de koers kan dalen zonder dat er iets mis is met de fundamentals. Het is puur de rekenkundige impact van een hogere discontovoet op een bedrijf waarvan de winsten hoofdzakelijk in de toekomst liggen.

Er speelt ook een duurzaamheidsdimensie mee die institutionele beleggers anders weegt dan retailbeleggers. Triodos-fondsmanager Sjoerd Rozing stelde dat ASML weliswaar hoog scoort op ESG-criteria, maar dat de chipmachines zelf worden ingezet voor militaire toepassingen en niet-duurzame consumentenelektronica. Dat vormt een extra risicofactor voor fondsen met strikte duurzaamheidsmandaten — en het bepaalt mede welk type kapitaal op langere termijn in het aandeel blijft.

Twee paden vanuit het huidige kruispunt

ASML staat op een kruispunt waar drie catalysts tegelijk werken: de AI-EUV-vraag die structureel sterk blijft, de exportpolitiek die onzekerheid over een derde van de omzet injecteert, en de rentestijging die de waardering onder druk zet ongeacht de operationele prestaties.

Het pessimistische scenario is intern consistent. Als de diplomatieke impasse rond AI-chipexport aanhoudt, als nieuwe Amerikaanse wetgeving ook serviceomzet in China raakt, en als de rente verder oploopt, dan combineert zich fundamentele omzetdruk met mechanische waarderingsdruk. Dat zou de recente rally gedeeltelijk kunnen corrigeren, zelfs zonder dat de business van ASML achteruitgaat.

Het optimistische scenario is echter even consistent. De AI-investeringscyclus is geen kwartaalgril — 725 miljard dollar aan infrastructuurinvesteringen bindt zich voor jaren. ASML heeft geen realistische concurrent op EUV, en de vraag naar zijn machines weerspiegelt kapitaalbesluiten die al genomen zijn. Als de diplomatieke situatie rond China stabiliseert of verbetert, verdwijnt een significant deel van de onzekerheid die de koers nu afremt.

Het verschil tussen beide scenario's ligt niet in de kwaliteit van het bedrijf — die staat niet ter discussie. Het verschil ligt in de vraag of de markt bereid is een premiumwaardering te handhaven in een omgeving van stijgende rentes en geopolitieke frictie. Dat is een macro-vraag, geen bedrijfsvraag.

ASML begon een jaar geleden op 626 euro. Het sloot recent op 1.319 euro. De fundamentele motor achter die stijging draait nog steeds. Maar de brandstof die de stijging de komende maanden bepaalt, ligt niet in Veldhoven — die ligt in Washington en Beijing.